Emir
Yeni Üye
Günlük hayatta uygulanabilecek basit bir düşünce incelemesi şöyle olabilir:
Durum
İş yerinde hazırladığım rapor eleştirildi.
Otomatik düşünce
“Bu işi beceremiyorum, yakında işimi kaybedeceğim.”
Duygu ve tepki
Kaygı, utanç, insanlardan uzaklaşma ve işi erteleme.
Alternatif değerlendirme
“Raporun bazı bölümleri yetersiz bulunmuş olabilir. Bu, bütün mesleki becerilerimin yetersiz olduğu anlamına gelmez.”
Yeni davranış
Eleştiriyi somut maddelere ayırmak, eksikleri düzeltmek ve gerekirse yöneticiden açık geri bildirim istemek.
Bu örneğin amacı, insanı zorla olumlu düşünmeye alıştırmak değildir. Amaç, tek bir olaydan hareketle bütün hayatı açıklayan kesin sonuçlara ulaşmaktan kaçınmaktır.
Bazen insanın kendisine sorması gereken soru şudur: “Bu düşünce kesinlikle doğru mu, yoksa şu anda hissettiğim şeyin etkisiyle mi böyle yorumluyorum?”
Düşünceyi değiştirmek tek başına yeterli olmayabilir. Davranış da değişmelidir. Sürekli başarısız olacağını düşünen biri, küçük bir görevi tamamlayarak kendi inancını gerçek yaşamda sınayabilir. İnsanların kendisini anlamadığına inanan biri, güvendiği bir kişiyle daha açık iletişim kurmayı deneyebilir.
Burada sonuç odaklı yaklaşım ile duygusal farkındalık birbirini tamamlar. Bir yandan somut bir adım atmak gerekir; diğer yandan o adımı atmayı zorlaştıran korkuyu anlamak da önemlidir.
5. Alışkanlıkları Değiştirmek: Büyük Kararlar Yerine Küçük ve Düzenli Adımlar
Samsara döngüsünden çıkmak isteyen birinin sık yaptığı hatalardan biri, hayatının tamamını aynı anda değiştirmeye çalışmaktır. Pazartesi günü erken kalkmak, düzenli spor yapmak, sağlıklı beslenmek, yeni bir meslek öğrenmek, sosyal çevreyi değiştirmek ve bütün zararlı alışkanlıkları bırakmak kulağa güzel gelebilir. Fakat bu kadar çok hedef, günlük hayatın gerçekleriyle karşılaştığında sürdürülemez hâle gelebilir.
Lally ve arkadaşlarının araştırmasında otomatikleşme süresinin katılımcılar arasında önemli ölçüde değiştiği görüldü. Davranışın otomatikleşmesinde belirli bir seviyeye ulaşmak için tahmin edilen süre, araştırmada incelenen kişiler arasında 18 ila 254 gün arasında değişiyordu. Bu aralık, herkesin aynı sürede alışkanlık geliştireceğini söylemenin neden yanlış olduğunu gösteriyor. Ayrıca bir fırsatı kaçırmanın tek başına alışkanlık oluşturma sürecini anlamlı biçimde bozmadığı da bildirildi. Araştırma: Lally ve arkadaşları, 2009.
Buradan çıkarılabilecek sonuç, mükemmel bir rutin kurmak yerine sürdürülebilir bir rutin geliştirmeye odaklanmaktır.
Örneğin:
- Her gün bir saat spor yapmak yerine 10 dakikalık yürüyüşle başlamak.
- Bütün gece telefon kullanmayı bir anda bırakmaya çalışmak yerine yatmadan önce 20 dakika ekransız zaman ayırmak.
- Hayatı baştan sona planlamak yerine ertelenen bir işi her gün 15 dakika ilerletmek.
- Herkesi hayatından çıkarmak yerine önce hangi ilişkilerin sınır ihlali yarattığını belirlemek.
Bu yöntemlerin değeri, küçük olmalarından çok uygulanabilir olmalarından gelir.
Bir başka önemli nokta da çevredir. Spor yapmak istiyorsanız spor ayakkabılarınızı görünür bir yere koymak, kitap okumak istiyorsanız kitabı yatağınızın yanında tutmak veya telefon kullanımını azaltmak istiyorsanız bildirimleri kapatmak davranışın önündeki engelleri azaltabilir.
Kısacası, her gün kendinizle mücadele etmek zorunda kalacağınız bir sistem kurmak yerine doğru davranışı kolaylaştıran bir ortam hazırlayın.
6. İlişkilerde Tekrarlayan Döngülerden Nasıl Çıkılır?
İlişkiler, Samsara benzetmesinin en fazla karşılık bulduğu alanlardan biridir. Aynı tür tartışmalar, benzer güvensizlikler, tekrar eden ayrılıklar veya bir türlü kurulamayan sınırlar insanı zamanla yorabilir.
Burada iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak gerekir:
Birincisi, ben ilişkilerde hangi davranışları tekrarlıyorum?
İkincisi, içinde bulunduğum ilişki benim için güvenli, karşılıklı ve sürdürülebilir mi?
İlk soru kişinin kendi davranışlarını değerlendirmesine yardımcı olur. İkinci soru ise ilişkinin gerçek koşullarını incelemesini sağlar.
Örneğin bir kişi, terk edilmekten korktuğu için kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana atıyor olabilir. Karşısındaki kişinin memnuniyetsizliğini önlemek amacıyla her şeye evet der, istemediği sorumlulukları üstlenir ve zamanla öfke biriktirir. Sonunda bir tartışmada bütün birikmiş duygularını sert biçimde ifade eder. İlişki zarar gördüğünde de kendisini sevilmeye layık olmadığına inandırır.
Bu döngüyü değiştirmek için yalnızca daha sabırlı olmak yetmez. Kişinin kendi ihtiyaçlarını erken ifade etmesi, sınırlarını belirlemesi ve karşı tarafın bu sınırlara nasıl tepki verdiğini gözlemlemesi gerekir.
Sağlıklı sınır koymak, karşı tarafı kontrol etmek değildir. “Bana bağırıldığında konuşmaya ara vereceğim ve sakinleşince devam edeceğim” demek kişinin kendi davranışını belirlemesidir. “Benim istediğim gibi davranmak zorundasın” demek ise karşı tarafın iradesini kontrol etmeye çalışmaktır.
Duygusal yakınlık, kişinin kendi ihtiyaçlarını tamamen unutması anlamına gelmez. Aynı şekilde bağımsızlık da hiçbir desteğe ihtiyaç duymamak değildir.
Eğer bir ilişkide tehdit, şiddet, sistematik aşağılama veya kontrol varsa mesele yalnızca iletişim tekniğiyle çözülemez. Böyle bir durumda güvenliği öncelemek, güvenilir kişilerden destek almak ve gerektiğinde profesyonel yardım aramak daha önemlidir.
7. Erkeklerin ve Kadınların Deneyimlerini Kalıplara Sıkıştırmadan Anlamak
Bu konuyu tartışırken erkeklerin yalnızca sonuçlara, kadınların ise yalnızca duygulara önem verdiğini varsaymak doğru olmaz. Her iki grupta da farklı kişilikler, yaşam koşulları ve ihtiyaçlar bulunur. Bununla birlikte, toplumsal beklentiler insanların sorunlarla başa çıkma biçimlerini etkileyebilir.
Örneğin bazı erkekler, güçlü görünme beklentisi nedeniyle yaşadıkları sıkıntıları paylaşmakta zorlanabilir. Sorunu tek başına çözmeye çalışmak, sürekli çalışmak veya duygusal konulardan uzak durmak kısa vadede kontrol hissi sağlayabilir. Ancak kişi ihtiyacı olduğu hâlde destek aramıyorsa sorunlar derinleşebilir.
Bazı kadınlar ise ilişkilerin duygusal yükünü üstlenmeleri, aile üyelerini idare etmeleri veya başkalarının ihtiyaçlarını kendilerininkinden önce tutmaları yönünde toplumsal beklentilerle karşılaşabilir. Bu durumda kendi sınırlarını korumak, suçluluk duygusuyla mücadele etmek veya yardım istemek zorlaşabilir.
Bunlar bütün erkekler ve kadınlar için geçerli özellikler değil, toplumsal koşulların ortaya çıkarabileceği örüntülerdir.
Örneğin yoğun çalışan ve ailesinin maddi sorumluluğunu üstlenen bir erkek, başarısını yalnızca gelirine ve mesleki konumuna bağlayabilir. İşini kaybettiğinde yalnızca ekonomik sorun yaşamaz; kimliğinin ve değerinin de sarsıldığını hissedebilir. Burada pratik bir çözüm planı hazırlamak önemlidir, ancak öz değerini tek bir başarı ölçütüne bağlayan düşünceyi sorgulamak da gereklidir.
Başka bir örnekte, ailesindeki herkesin sorunlarını çözmeye alışmış bir kadın, kendi ihtiyaçlarını dile getirdiğinde bencil olduğu hissine kapılabilir. İş bölümü yapmak, hayır diyebilmek ve destek istemek somut adımlardır. Fakat bunları zorlaştıran suçluluk duygusunu anlamadan değişimi sürdürmek de güç olabilir.
Dikkat çekici olan, her iki örnekte de ortak bir mekanizmanın bulunmasıdır: İnsan, değerini tek bir role bağladığında o rolü sürdüremediği zaman ciddi bir iç çatışma yaşayabilir.
Dünya Sağlık Örgütünün ruh sağlığı yaklaşımı da bireysel özelliklerin yanında aile, iş, ekonomik koşullar, sosyal ilişkiler ve çevresel etkenlerin önemini vurgular. Dolayısıyla kişisel değişimi yalnızca iradeyle açıklamak eksik kalır. Kaynak: WHO, Mental health.
Bu nedenle forumda asıl tartışılması gereken, hangi cinsiyetin daha fazla zorlandığına dair genellemeler değil; hangi toplumsal beklentilerin insanları yardım istemekten, sınır koymaktan veya değişim için harekete geçmekten alıkoyduğudur.
8. Yalnızlık, Sosyal Çevre ve Değişimin Görünmeyen Tarafı
İnsan her sorunu tek başına çözemez. Bazen aynı döngüye dönmemizin nedeni, çevremizde davranışlarımızı destekleyen veya değişimi kolaylaştıran yeterli ilişkilerin bulunmamasıdır.
Dünya Sağlık Örgütünün sosyal izolasyon ve yalnızlık hakkındaki verilerine göre dünya genelinde insanların yaklaşık yüzde 16'sı, başka bir ifadeyle her altı kişiden biri, yalnızlık yaşıyor. Bu oran dünya nüfusu için yaklaşık bir tahmindir; herkesin aynı yoğunlukta yalnızlık yaşadığı veya her yalnız insanın ruhsal bir hastalığa sahip olduğu anlamına gelmez. WHO ayrıca sosyal izolasyon ve yalnızlığın fiziksel sağlık, ruh sağlığı ve yaşam kalitesiyle ilişkili önemli halk sağlığı sorunları olduğunu belirtiyor. Kaynak: WHO, Social Isolation and Loneliness.
Durum
İş yerinde hazırladığım rapor eleştirildi.
Otomatik düşünce
“Bu işi beceremiyorum, yakında işimi kaybedeceğim.”
Duygu ve tepki
Kaygı, utanç, insanlardan uzaklaşma ve işi erteleme.
Alternatif değerlendirme
“Raporun bazı bölümleri yetersiz bulunmuş olabilir. Bu, bütün mesleki becerilerimin yetersiz olduğu anlamına gelmez.”
Yeni davranış
Eleştiriyi somut maddelere ayırmak, eksikleri düzeltmek ve gerekirse yöneticiden açık geri bildirim istemek.
Bu örneğin amacı, insanı zorla olumlu düşünmeye alıştırmak değildir. Amaç, tek bir olaydan hareketle bütün hayatı açıklayan kesin sonuçlara ulaşmaktan kaçınmaktır.
Bazen insanın kendisine sorması gereken soru şudur: “Bu düşünce kesinlikle doğru mu, yoksa şu anda hissettiğim şeyin etkisiyle mi böyle yorumluyorum?”
Düşünceyi değiştirmek tek başına yeterli olmayabilir. Davranış da değişmelidir. Sürekli başarısız olacağını düşünen biri, küçük bir görevi tamamlayarak kendi inancını gerçek yaşamda sınayabilir. İnsanların kendisini anlamadığına inanan biri, güvendiği bir kişiyle daha açık iletişim kurmayı deneyebilir.
Burada sonuç odaklı yaklaşım ile duygusal farkındalık birbirini tamamlar. Bir yandan somut bir adım atmak gerekir; diğer yandan o adımı atmayı zorlaştıran korkuyu anlamak da önemlidir.
5. Alışkanlıkları Değiştirmek: Büyük Kararlar Yerine Küçük ve Düzenli Adımlar
Samsara döngüsünden çıkmak isteyen birinin sık yaptığı hatalardan biri, hayatının tamamını aynı anda değiştirmeye çalışmaktır. Pazartesi günü erken kalkmak, düzenli spor yapmak, sağlıklı beslenmek, yeni bir meslek öğrenmek, sosyal çevreyi değiştirmek ve bütün zararlı alışkanlıkları bırakmak kulağa güzel gelebilir. Fakat bu kadar çok hedef, günlük hayatın gerçekleriyle karşılaştığında sürdürülemez hâle gelebilir.
Lally ve arkadaşlarının araştırmasında otomatikleşme süresinin katılımcılar arasında önemli ölçüde değiştiği görüldü. Davranışın otomatikleşmesinde belirli bir seviyeye ulaşmak için tahmin edilen süre, araştırmada incelenen kişiler arasında 18 ila 254 gün arasında değişiyordu. Bu aralık, herkesin aynı sürede alışkanlık geliştireceğini söylemenin neden yanlış olduğunu gösteriyor. Ayrıca bir fırsatı kaçırmanın tek başına alışkanlık oluşturma sürecini anlamlı biçimde bozmadığı da bildirildi. Araştırma: Lally ve arkadaşları, 2009.
Buradan çıkarılabilecek sonuç, mükemmel bir rutin kurmak yerine sürdürülebilir bir rutin geliştirmeye odaklanmaktır.
Örneğin:
- Her gün bir saat spor yapmak yerine 10 dakikalık yürüyüşle başlamak.
- Bütün gece telefon kullanmayı bir anda bırakmaya çalışmak yerine yatmadan önce 20 dakika ekransız zaman ayırmak.
- Hayatı baştan sona planlamak yerine ertelenen bir işi her gün 15 dakika ilerletmek.
- Herkesi hayatından çıkarmak yerine önce hangi ilişkilerin sınır ihlali yarattığını belirlemek.
Bu yöntemlerin değeri, küçük olmalarından çok uygulanabilir olmalarından gelir.
Bir başka önemli nokta da çevredir. Spor yapmak istiyorsanız spor ayakkabılarınızı görünür bir yere koymak, kitap okumak istiyorsanız kitabı yatağınızın yanında tutmak veya telefon kullanımını azaltmak istiyorsanız bildirimleri kapatmak davranışın önündeki engelleri azaltabilir.
Kısacası, her gün kendinizle mücadele etmek zorunda kalacağınız bir sistem kurmak yerine doğru davranışı kolaylaştıran bir ortam hazırlayın.
6. İlişkilerde Tekrarlayan Döngülerden Nasıl Çıkılır?
İlişkiler, Samsara benzetmesinin en fazla karşılık bulduğu alanlardan biridir. Aynı tür tartışmalar, benzer güvensizlikler, tekrar eden ayrılıklar veya bir türlü kurulamayan sınırlar insanı zamanla yorabilir.
Burada iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak gerekir:
Birincisi, ben ilişkilerde hangi davranışları tekrarlıyorum?
İkincisi, içinde bulunduğum ilişki benim için güvenli, karşılıklı ve sürdürülebilir mi?
İlk soru kişinin kendi davranışlarını değerlendirmesine yardımcı olur. İkinci soru ise ilişkinin gerçek koşullarını incelemesini sağlar.
Örneğin bir kişi, terk edilmekten korktuğu için kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana atıyor olabilir. Karşısındaki kişinin memnuniyetsizliğini önlemek amacıyla her şeye evet der, istemediği sorumlulukları üstlenir ve zamanla öfke biriktirir. Sonunda bir tartışmada bütün birikmiş duygularını sert biçimde ifade eder. İlişki zarar gördüğünde de kendisini sevilmeye layık olmadığına inandırır.
Bu döngüyü değiştirmek için yalnızca daha sabırlı olmak yetmez. Kişinin kendi ihtiyaçlarını erken ifade etmesi, sınırlarını belirlemesi ve karşı tarafın bu sınırlara nasıl tepki verdiğini gözlemlemesi gerekir.
Sağlıklı sınır koymak, karşı tarafı kontrol etmek değildir. “Bana bağırıldığında konuşmaya ara vereceğim ve sakinleşince devam edeceğim” demek kişinin kendi davranışını belirlemesidir. “Benim istediğim gibi davranmak zorundasın” demek ise karşı tarafın iradesini kontrol etmeye çalışmaktır.
Duygusal yakınlık, kişinin kendi ihtiyaçlarını tamamen unutması anlamına gelmez. Aynı şekilde bağımsızlık da hiçbir desteğe ihtiyaç duymamak değildir.
Eğer bir ilişkide tehdit, şiddet, sistematik aşağılama veya kontrol varsa mesele yalnızca iletişim tekniğiyle çözülemez. Böyle bir durumda güvenliği öncelemek, güvenilir kişilerden destek almak ve gerektiğinde profesyonel yardım aramak daha önemlidir.
7. Erkeklerin ve Kadınların Deneyimlerini Kalıplara Sıkıştırmadan Anlamak
Bu konuyu tartışırken erkeklerin yalnızca sonuçlara, kadınların ise yalnızca duygulara önem verdiğini varsaymak doğru olmaz. Her iki grupta da farklı kişilikler, yaşam koşulları ve ihtiyaçlar bulunur. Bununla birlikte, toplumsal beklentiler insanların sorunlarla başa çıkma biçimlerini etkileyebilir.
Örneğin bazı erkekler, güçlü görünme beklentisi nedeniyle yaşadıkları sıkıntıları paylaşmakta zorlanabilir. Sorunu tek başına çözmeye çalışmak, sürekli çalışmak veya duygusal konulardan uzak durmak kısa vadede kontrol hissi sağlayabilir. Ancak kişi ihtiyacı olduğu hâlde destek aramıyorsa sorunlar derinleşebilir.
Bazı kadınlar ise ilişkilerin duygusal yükünü üstlenmeleri, aile üyelerini idare etmeleri veya başkalarının ihtiyaçlarını kendilerininkinden önce tutmaları yönünde toplumsal beklentilerle karşılaşabilir. Bu durumda kendi sınırlarını korumak, suçluluk duygusuyla mücadele etmek veya yardım istemek zorlaşabilir.
Bunlar bütün erkekler ve kadınlar için geçerli özellikler değil, toplumsal koşulların ortaya çıkarabileceği örüntülerdir.
Örneğin yoğun çalışan ve ailesinin maddi sorumluluğunu üstlenen bir erkek, başarısını yalnızca gelirine ve mesleki konumuna bağlayabilir. İşini kaybettiğinde yalnızca ekonomik sorun yaşamaz; kimliğinin ve değerinin de sarsıldığını hissedebilir. Burada pratik bir çözüm planı hazırlamak önemlidir, ancak öz değerini tek bir başarı ölçütüne bağlayan düşünceyi sorgulamak da gereklidir.
Başka bir örnekte, ailesindeki herkesin sorunlarını çözmeye alışmış bir kadın, kendi ihtiyaçlarını dile getirdiğinde bencil olduğu hissine kapılabilir. İş bölümü yapmak, hayır diyebilmek ve destek istemek somut adımlardır. Fakat bunları zorlaştıran suçluluk duygusunu anlamadan değişimi sürdürmek de güç olabilir.
Dikkat çekici olan, her iki örnekte de ortak bir mekanizmanın bulunmasıdır: İnsan, değerini tek bir role bağladığında o rolü sürdüremediği zaman ciddi bir iç çatışma yaşayabilir.
Dünya Sağlık Örgütünün ruh sağlığı yaklaşımı da bireysel özelliklerin yanında aile, iş, ekonomik koşullar, sosyal ilişkiler ve çevresel etkenlerin önemini vurgular. Dolayısıyla kişisel değişimi yalnızca iradeyle açıklamak eksik kalır. Kaynak: WHO, Mental health.
Bu nedenle forumda asıl tartışılması gereken, hangi cinsiyetin daha fazla zorlandığına dair genellemeler değil; hangi toplumsal beklentilerin insanları yardım istemekten, sınır koymaktan veya değişim için harekete geçmekten alıkoyduğudur.
8. Yalnızlık, Sosyal Çevre ve Değişimin Görünmeyen Tarafı
İnsan her sorunu tek başına çözemez. Bazen aynı döngüye dönmemizin nedeni, çevremizde davranışlarımızı destekleyen veya değişimi kolaylaştıran yeterli ilişkilerin bulunmamasıdır.
Dünya Sağlık Örgütünün sosyal izolasyon ve yalnızlık hakkındaki verilerine göre dünya genelinde insanların yaklaşık yüzde 16'sı, başka bir ifadeyle her altı kişiden biri, yalnızlık yaşıyor. Bu oran dünya nüfusu için yaklaşık bir tahmindir; herkesin aynı yoğunlukta yalnızlık yaşadığı veya her yalnız insanın ruhsal bir hastalığa sahip olduğu anlamına gelmez. WHO ayrıca sosyal izolasyon ve yalnızlığın fiziksel sağlık, ruh sağlığı ve yaşam kalitesiyle ilişkili önemli halk sağlığı sorunları olduğunu belirtiyor. Kaynak: WHO, Social Isolation and Loneliness.