Shell İsrail ürünü mü ?

Zeynep

Yeni Üye
Enerji şirketleri • Tüketici tercihleri • Boykot tartışmaları
[HEADING=1]Shell İsrail Ürünü mü? Şirketin Kökeni, İsrail ile İlişkileri ve Boykot Tartışmaları[/HEADING]
1. Shell İsrail Markası mı? Önce En Temel Sorudan Başlayalım

Akaryakıt alırken istasyondaki logoya bakıp yakıtın kalitesini, fiyatını ve aracımıza etkisini düşünüyoruz. Fakat son yıllarda birçok tüketici için başka bir soru da önem kazandı: Paramızı verdiğimiz şirket hangi ülkeye ait, hangi ülkelerde faaliyet gösteriyor ve siyasi gelişmeler karşısında nasıl bir konumda bulunuyor? Özellikle Filistin'de yaşananlar nedeniyle Shell gibi küresel şirketlerin İsrail ile ilişkileri de sık sık gündeme geliyor.

Öncelikle kısa ve açık cevap verelim: Shell, İsrail menşeli bir şirket değildir. Shell'in kökeni İngiltere ve Hollanda'ya dayanır. Günümüzde ise şirketin hukuki adı Shell plc'dir ve şirket İngiltere ve Galler hukukuna göre kurulmuştur. Genel merkezi Londra'dadır. Bu bilgiler, Birleşik Krallık hükümetinin şirket sicilinde ve Shell'in resmî kurumsal belgelerinde yer almaktadır. Kaynak: Birleşik Krallık Companies House şirket sicili. GOV.UK+1

Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor: Bir şirketin İsrail menşeli olmaması, İsrail ile hiçbir ticari ilişkisinin bulunmadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, bir şirketin İsrail'de faaliyet göstermesi de onun İsrail'e ait olduğu veya İsrail devletinin kontrolünde bulunduğu anlamına gelmez.

Dolayısıyla Shell hakkındaki tartışmayı üç ayrı soruya bölmek gerekir:

- Şirket hangi ülkede kurulmuştur ve kime aittir?

- İsrail'de doğrudan veya dolaylı ticari faaliyetleri var mıdır?

- Şirketin faaliyetleri, yatırımları ya da ticari ortaklıkları nedeniyle boykot edilmesini savunanların gerekçeleri nelerdir?

Bu soruları birbirine karıştırmadan ele aldığımızda hem doğrulanabilir bilgilere ulaşabilir hem de tüketici olarak daha bilinçli karar verebiliriz.

2. Shell Hangi Ülkenin Şirketi? Tarihçesi Ne Anlatıyor?

Shell'in geçmişine bakmak, şirketin neden zaman zaman farklı ülkelerle ilişkilendirildiğini anlamayı kolaylaştırıyor.

Shell'in resmî tarihçesine göre markanın kökleri, 19. yüzyılda Londra'da faaliyet gösteren Marcus Samuel'in ticaret işletmesine dayanıyor. Samuel ailesi başlangıçta Uzak Doğu'dan deniz kabukları ve çeşitli ürünler getirip satıyordu. Daha sonra gazyağı ticaretine yöneldiler. Shell adı da bu deniz kabuğu ticaretinden geldi.

Öte yandan Hollanda'da 1890 yılında Royal Dutch Petroleum Company kuruldu. İngiliz Shell Transport and Trading Company ile Hollandalı Royal Dutch, 1907'de güçlerini birleştirdi. Böylece İngiliz ve Hollanda kökenlerini bir araya getiren uluslararası bir enerji grubu ortaya çıktı. Kaynak: Shell, Our Company History. Shell Global+1

Şirketin kurumsal yapısı da zaman içinde değişti. Shell'in kendi tarihçesinde aktarıldığı üzere, 2005 yılında daha bütünleşik bir şirket yapısına geçildi. 2021'de ise merkezini Londra'ya taşıma ve şirket adını Shell plc olarak sadeleştirme kararı alındı; taşınma 2022 başında tamamlandı. Hollanda'daki uzun geçmişi bu nedenle markanın kökeninde önemli bir yer tutmaya devam ediyor.

Burada şu ayrımı yapmak gerekiyor: Bir markanın tarihsel kökeni, günümüzdeki hukuki merkezi ve hissedar yapısı aynı şey değildir. Shell'in Hollanda geçmişi olması, onu bugün Hollanda devletine ait bir şirket yapmadığı gibi, İsrail'de ticari faaliyetleri bulunması da onu İsrail şirketine dönüştürmez.

Ayrıca Shell, tek bir kişinin veya devletin sahip olduğu kapalı bir işletme değildir. Borsada işlem gören bir şirkettir. Hissedarlar arasında farklı ülkelerden bireysel ve kurumsal yatırımcılar bulunabilir. Bir şirketin hangi ülkeye ait olduğunu değerlendirirken yalnızca hissedarlarının milliyetlerine değil, kuruluş hukukuna, merkezine, yönetimine ve fiilî faaliyetlerine birlikte bakmak gerekir.

3. Shell'in İsrail ile Ticari İlişkisi Var mı?

Konunun en fazla dikkat gerektiren kısmı burasıdır. Çünkü Shell'in İsrail ile ilişkilerini araştırırken iki uç yaklaşım görülebiliyor: Bir tarafta şirketin İsrail ile hiçbir bağlantısı olmadığını kesin biçimde ileri sürenler, diğer tarafta ise İsrail ile herhangi bir ticari bağlantısı bulunan her şirketi İsrail markası olarak tanımlayanlar var. İki yaklaşım da şirketlerin uluslararası işleyişini açıklamakta yetersiz kalıyor.

Filistin merkezli Boykot, Tecrit ve Yaptırımlar (BDS) hareketinin yayımladığı kurumsal hedefler belgesi, Shell'i enerji sektöründe baskı uygulanmasını istediği uluslararası şirketler arasında sayıyor. Bu, Shell'in İsrail ile ilgili tartışmalarda adı geçen bir şirket olduğunu gösteriyor. Ancak aynı belgede enerji sektöründeki baskı hedefleri ile tüketici boykotunda öncelikli hedefler ayrı kategorilerde ele alınıyor. Shell, belgede enerji şirketlerine yönelik baskı listesinde yer alırken tüketici boykotunun öncelikli hedefleri bölümünde aynı şekilde sıralanmıyor. Kaynak: BDS Movement, Guide to BDS Boycott & Pressure Corporate Priority Targeting. BDS Movement+1

Bu ayrım önemlidir. Bir sivil toplum kuruluşunun belirli bir şirket üzerinde baskı kurulmasını istemesi, şirketin İsrail'e ait olduğunu kanıtlamaz. Aynı şekilde, bir şirketin öncelikli tüketici boykotu listesinde bulunmaması da onun bütün ticari ilişkilerinin sorunsuz olduğu anlamına gelmez.

Peki, Shell'in İsrail'le bağlantısı tam olarak nedir?

Bunu yanıtlamak için şirketin güncel faaliyetleri, enerji tedarik zinciri, ortaklıkları ve yatırımları ayrı ayrı incelenmelidir. Shell'in resmî kurumsal bilgileri şirketin İngiltere merkezli kimliğini doğruluyor. BDS'nin belgesi ise şirketi enerji alanındaki baskı hedeflerinden biri olarak gösteriyor. Fakat bu iki kaynak tek başına Shell'in İsrail devletine doğrudan finansman sağladığını, İsrail ordusuna yakıt verdiğini veya İsrail hükümetinin kontrolünde olduğunu kanıtlamıyor.

Bu nedenle doğrulanmış bir sözleşme, yatırım kaydı ya da güvenilir araştırma ortaya konmadan bu tür iddiaları kesin bilgi gibi aktarmak doğru olmaz.

Enerji piyasalarında dolaylı bağlantılar da önemlidir. Bir petrol şirketi ham petrol satın alabilir, farklı ülkelerde rafinaj yaptırabilir, başka şirketlerle ortaklık kurabilir veya ürünlerini bağımsız dağıtıcılar aracılığıyla satabilir. Bu zincirdeki her işlem, aynı şirketin siyasi karar aldığı veya belirli bir devlete doğrudan destek verdiği anlamına gelmez. Ancak dolaylı ilişkiler, özellikle insan hakları ve uluslararası hukuk açısından yine de araştırılabilir.

Burada tüketicinin sorması gereken soru yalnızca "Shell İsrailli mi?" değil, aynı zamanda "Shell'in hangi faaliyetleri hangi somut sonuçlara yol açıyor?" olmalıdır.

4. Boykot Listelerinde Shell'in Adı Geçiyor mu?

Boykot tartışmalarında en çok yapılan hatalardan biri, sosyal medyada paylaşılan bütün listeleri aynı kaynağa dayanıyormuş gibi değerlendirmektir. Oysa resmî kampanya belgeleri, bağımsız araştırma kuruluşlarının veri tabanları ve kullanıcıların hazırladığı listeler arasında önemli farklar vardır.

BDS hareketinin yayımladığı kurumsal hedefleme rehberinde üç ayrı kategori bulunur:

- Tüketici boykotunun öncelikli hedefleri: Belirli şirket ve markalara yönelik doğrudan tüketici boykotu çağrıları.

- Yerel ve tabandan gelişen boykot kampanyaları: BDS'nin başlatmadığı, ancak desteklediği bazı kampanyalar.

- Baskı hedefleri: Boykotun yanı sıra kurumsal sözleşmelerin gözden geçirilmesi, yatırım politikalarının değiştirilmesi, kamuoyu oluşturulması ve benzeri yöntemlerle baskı uygulanması istenen şirketler.

Bu sınıflandırma, BDS hareketinin kendi resmî rehberinde açıklanıyor. Kaynak: BDS Movement. BDS Movement+1

Shell açısından önemli nokta şudur: Şirket, BDS'nin yatırım ve sözleşmelerden çıkarma konulu kurumsal hedefleri arasında enerji sektörü bakımından anılmaktadır. Bununla birlikte Shell'in adının bu tür bir listede geçmesi, onu otomatik olarak BDS'nin öncelikli tüketici boykotu markalarından biri yapmaz.

Peki insanlar neden Shell'i boykot etmek istiyor?

Enerji şirketleri, petrol ve doğal gazın çıkarılmasından taşınmasına, işlenmesinden satışına kadar uzanan büyük bir ekonomik ağın parçasıdır. Bu ağdaki şirketlerin yatırımları ve ortaklıkları, kaynakların kimler tarafından ve hangi koşullarda kullanıldığını etkileyebilir. İnsan hakları savunucuları da bu nedenle enerji şirketlerinin ticari faaliyetlerinin yalnızca kârlılık açısından değil, toplumsal sonuçları bakımından da değerlendirilmesini istiyor.

Ancak burada bir kanıt standardı uygulamak gerekir. Bir kampanyanın Shell'i hedef göstermesi, o kampanyanın gerekçelerinin otomatik olarak kanıtlandığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, bir şirketin kendisini tarafsız olarak tanımlaması da ticari ilişkilerinin bağımsız biçimde incelenmesine gerek olmadığı anlamına gelmez.

Bence tüketici açısından en sağlıklı yaklaşım, boykot çağrısının hangi faaliyete dayandığını öğrenmek ve ardından karar vermektir. Böylece yalnızca bir logoya tepki vermek yerine, değişmesini istediğimiz somut bir davranışı hedefleyebiliriz.
 
Üst